गौरी गणपती महाराष्ट्रामधील एक पारंपरिक सण आहे. गणेश चतुर्थीनंतर प्रत्येक घराघरांत गौरी आगमनाची लगबग सुरू होते. गणपतीसोबत तिचे पूजन केले जाते. गौरीला महालक्ष्मी आणि ज्येष्ठा-कनिष्ठा म्हणूनही ओळखले जाते. गौरीला महाराष्ट्रात ‘गौराई’ असेही म्हटले जाते. गौरी गणपती हा सण तीन दिवसांचा असतो आणि तो स्त्रियांसाठी विशेष महत्त्वाचा आहे. गौरी ही साक्षात महाशक्तीचे, म्हणजेच माता पार्वतीचे रूप मानले जाते. तिच्या आगमनाने घरात सुख, समृद्धी आणि आनंद येतो, अशी श्रद्धा आहे.
गौरी कोण आहे?
गौरी हे देवी पार्वतीचेच एक रूप आहे. ती भगवान शंकर यांची पत्नी आणि गणपतीची आई आहे. ‘गौरी’ या शब्दाचा अर्थ ‘गौर वर्ण’ (गोरा रंग) असा होतो. एका कथेनुसार, कठोर तपश्चर्या करून पार्वतीचे शरीर काळे पडले होते, तेव्हा भगवान शंकराने तिला गंगाजलाने स्नान घालून पुन्हा गौरवर्ण प्राप्त करून दिला, म्हणून तिला ‘गौरी’ असे नाव मिळाले.
गौरी पूजनाचे महत्त्व
गौरीला सौभाग्य, समृद्धी आणि ऐश्वर्य देणारी देवी मानले जाते. विवाहित स्त्रिया आपल्या पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी आणि कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी गौरीची पूजा करतात. अनेक ठिकाणी गौरीची पूजा हा एक कुलधर्म किंवा कुलाचार असतो. ती घरातील आनंदाचे आणि भरभराटीचे प्रतीक आहे.
गौरी पूजनाची पद्धत
गौरी पूजनाची पद्धत प्रत्येक प्रांतानुसार आणि घराच्या परंपरेनुसार बदलते. महाराष्ट्रात गौरीला माहेरवाशीण मानले जाते. गणपतीच्या पाठोपाठ ती आपल्या माहेरी येते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. तिला तीन दिवसांसाठी घरात आणले जाते. या काळात तिचे स्वागत, पूजा आणि नैवेद्य केला जातो. गौरींचे आगमन, पूजन आणि विसर्जन असे तीन दिवस हा सण चालतो.
पहिला दिवस गौरी आवाहन
- भाद्रपद शुद्ध षष्ठीला अनुराधा नक्षत्रावर गौरींचे आवाहन केले जाते. म्हणजेच त्यांना मोठ्या उत्सवात आणले जाते.
- घराच्या प्रवेशद्वारापासून गौरी स्थापना करण्याच्या जागेपर्यंत लक्ष्मीच्या पावलांचे ठसे रांगोळीने काढले जातात.
- गौरींचे मुखवटे आणताना ताट-चमच्याने किंवा घंटेने वाजत गाजत त्यांचे स्वागत केले जाते. संपूर्ण घर सजवले जाते.
- काही ठिकाणी मातीचे पाच खडे, तर काही ठिकाणी तेरड्याची रोपे गौरी म्हणून पूजतात.
दुसरा दिवस गौरी पूजन
- ज्येष्ठा नक्षत्रावर गौरींची मुख्य पूजा केली जाते.
- गौरींना वस्त्र, दागिने आणि इतर सौभाग्य अलंकार अर्पण करून सजवले जाते.
- या दिवशी खास १६ भाज्या, १६ कोशिंबिरी, १६ चटण्या आणि १६ पक्वान्नांचा नैवेद्य तयार केला जातो. पुरणपोळी आणि ज्वारीच्या पिठाची आंबील हे नैवेद्यातील महत्त्वाचे पदार्थ असतात.
- सायंकाळी हळदी-कुंकवाचा कार्यक्रम केला जातो आणि रात्री झिम्मा-फुगड्यांसारखे पारंपरिक खेळ खेळून जागरण केले जाते.
तिसरा दिवस गौरी विसर्जन
- तिसऱ्या दिवशी म्हणजे मूळ नक्षत्रावर गौरींचे विसर्जन केले जाते.
- विसर्जनाच्या दिवशी सकाळी सुताच्या गाठी पाडल्या जातात. या गाठींमध्ये हळद-कुंकू, सुकामेवा आणि फुलांचे जिन्नस घालतात.
- गौरींची पूजा-आरती करून पुढील वर्षी पुन्हा येण्याचे आमंत्रण दिले जाते.
- काही ठिकाणी गौरींचे पाण्यात विसर्जन केल्यावर परत येताना थोडी वाळू घरी आणून घरात टाकतात, ज्यामुळे घरात समृद्धी येते अशी मान्यता आहे.
गौरी पूजनाची कथा
गौरी पूजनामागे अनेक पौराणिक कथा आणि मान्यता प्रचलित आहेत. सर्वात जास्त प्रचलित कथा खालीलप्रमाणे आहेत:
1. राक्षसांचा संहार करणारी गौरी
अनेक वर्षांपूर्वी असुरांनी पृथ्वीवरील स्त्रियांना खूप त्रास दिला होता. त्यांच्या अत्याचाराला कंटाळून सर्व स्त्रियांनी आपले सौभाग्य आणि कुटुंबाच्या रक्षणासाठी गौरी मातेला शरण जाऊन तिची मनोभावे प्रार्थना केली. स्त्रियांच्या या हाकेला गौरी मातेने प्रतिसाद दिला आणि भाद्रपद शुद्ध अष्टमीला असुरांचा संहार करून पृथ्वीवरील सर्वांना सुखी केले. तेव्हापासून स्त्रिया अखंड सौभाग्य आणि समृद्धीसाठी गौरीचे व्रत करतात.
2. समुद्रमंथनातील ज्येष्ठा-कनिष्ठा गौरी
दुसऱ्या एका कथेनुसार, समुद्रमंथनातून अनेक रत्नांबरोबर देवी लक्ष्मी आणि तिची मोठी बहीण अलक्ष्मी (ज्येष्ठा) यांचा जन्म झाला. अलक्ष्मी दिसायला कुरूप होती आणि तिच्या स्वभावामुळे तिचा विवाह लवकर झाला नाही. तेव्हा विष्णूने तिचे सांत्वन केले आणि तिला तीन वर दिले.
पहिला वर- जिथे स्वच्छता नाही, आळस, व्यसनाधीनता आणि अधर्म असेल तिथे तिने वास्तव्य करावे.
दुसरा वर- शनिवारी पिंपळाच्या झाडाची पूजा करणाऱ्यास तिने त्रास देऊ नये.
तिसरा वर- दरवर्षी भाद्रपद महिन्यातील ज्येष्ठा नक्षत्रावर तिची पूजा केली जाईल.
त्यामुळे गौरी पूजनाच्या दिवशी लक्ष्मी आणि अलक्ष्मी या दोन्ही बहिणींची पूजा केली जाते. या दोन्ही बहिणींना ज्येष्ठा आणि कनिष्ठा असेही म्हणतात.
3. पार्वती आणि तिची मैत्रीण
काही ठिकाणी गौरीला गणपतीची बहीण मानले जाते. एका लोककथेनुसार, गणपती जेव्हा घरी आले, तेव्हा त्यांना सोबतीला म्हणून पार्वती मातेने आपली मैत्रीण गौरीला सोबत आणले. गौरी गणपतीसोबत तीन दिवस राहते आणि नंतर मूळ नक्षत्रावर तिचा निरोप घेतला जातो.
हे देखील वाचा ;-
- ऋषी पंचमी माहिती | ऋषी पंचमी कशी साजरी करावी?
- छत्रपती शिवाजी महाराज – जन्म, मृत्यू, पत्नी आणि इतिहासाबद्दल काही माहिती
- दीप अमावस्या किंवा आषाढी अमावस्या साजरी करण्याची योग्य पद्धत
- नवरात्री : नवरात्री कथा, आदिशक्तीची निर्मिती का आणि कशी झाली? दुर्गा देवीची संपूर्ण रूपे, नावे आणि त्यांचे महत्व.
- श्री हनुमान जयंती / अंजनेय यांच्याबद्दल संपूर्ण माहिती
- श्री रामांना मर्यादापुरुषोत्तम असे म्हणतात? आणि रामायणातील काही गुड रहस्यांबद्दल माहिती.
- गुरुपौर्णिमा किंवा व्यासपौर्णिमेबद्दल संपूर्ण माहिती व कथा
- आपण गणेश उत्सव का साजरा करतो? | गणपती का बसवतात?
- श्रीकृष्णजन्माष्टमीची कथा, माहिती, इतिहास
- हरतालिकेचे महत्व काय?
- स्वराज्यरक्षक छत्रपती संभाजी महाराज ( छावा ) – एक पराक्रमी निडर योद्धा
- भारतीय सिल्क साडी बद्दल संपूर्ण माहिती आणि प्रकार
- पुरुषांसाठी आणि नवरदेवासाठी कॉमेडी मराठी उखाणे
- बैलपोळा का साजरा केला जातो? जाणून घ्या कथा आणि संपूर्ण माहिती
- पैठणी साडी चे प्रकार, कलर आणि इतिहासाबद्दल संपूर्ण माहिती
- आषाढी एकादशी किंवा देवशयनी एकादशी बद्दल संपूर्ण माहिती
- नागपंचमीची संपूर्ण माहिती, कथा, पूजा आणि का साजरी केली जाते?
